Κούβα 2026: Η ενεργειακή «ασφυξία» του εμπάργκο και μια οικονομία που μεταρρυθμίζεται υπό πίεση, Κοραλία Ξεπαπαδέα

Δεκαπέντε μέρες στο ανυπότακτο νησί της Καραϊβικής: μπλακ άουτ, εκτεταμένες ελλείψεις και μια νέα οικονομική πραγματικότητα — εκατό χρόνια μετά τη γέννηση του Φιντέλ Κάστρο.

Ένας ντόπιος με πλησιάζει στο Σιενφουέγος, στη νότια ακτή της Κούβας, και σχολιάζει το πρώτο πράγμα που προσέχει πάνω μου: τα σημάδια από τα χειρουργεία στο γόνατό μου. Κανένα μάτι δεν «έπιασε» τόσο γρήγορα στο παρελθόν αυτές τις ουλές. «God bless you», μου λέει.

Καταλαβαίνω από τη σύντομη συζήτησή μας, μέχρι να ετοιμαστούν οι καφέδες, ότι αντιμετωπίζει σοβαρά προβλήματα ψυχικής υγείας, εξαιτίας των οποίων δεν κατάφερε να εργαστεί ως μουσικός. Μπορεί και να υπερβάλλει σε όσα μας λέει, μπορεί και όχι. Οι άνθρωποι υπερβάλλουμε καμιά φορά όταν έχουμε μεγάλη ανάγκη να επικοινωνήσουμε κάτι από την καρδιά μας — ή όταν έχουμε βιώσει παρατεταμένη απομόνωση.

Πιάνω τον εαυτό μου να συγκινείται με τη σκέψη ότι οι ουλές και οι «ουλές» μπορούν να ενώσουν ανθρώπους που ξεκίνησαν από εντελώς διαφορετικά σημεία του πλανήτη. «Η μοναξιά είναι ίδια και στον καπιταλισμό και στον σοσιαλισμό», μου θυμίζει αργότερα ένας από τους συν-μπριγαδίστες. Δεν θυμάμαι ποιος το είπε πρώτος και πραγματικά δεν έχει μεγάλη σημασία.

Δεν ήρθαμε στην Κούβα ως τουρίστες. Άλλωστε, «οι ξένοι επισκέπτες έχουν λιγοστέψει αισθητά και αυτό έχει στοιχίσει στην οικονομία του νησιού. Μου λείπουν οι τουρίστες», με ενημερώνει η πρώτη κάτοικος που συναντώ στο κέντρο της Αβάνας. Από την 2α έως τις 16 Αυγούστου συμμετέχουμε στην 53η Ευρωπαϊκή Μπριγάδα Αλληλεγγύης «Χοσέ Μαρτί», με επισκέψεις στην Αβάνα, στη Σάντα Κλάρα, στο Μπόγιερος, στο Βεδάδο, στο Σιενφουέγος, στην Αρτεμίσα. Η ελληνική αποστολή έχει φέρει μαζί της βαλίτσες με φαρμακευτικό υλικό, σχολικά είδη και τρόφιμα. Σε μια χώρα όπου οι ελλείψεις έχουν εισχωρήσει σχεδόν σε κάθε πτυχή της καθημερινότητας, οι υπέρβαρες αποσκευές είναι το τελευταίο που μας απασχολεί. «Γινόμαστε για λίγο η μηχανική υποστήριξη στο κώμα στο οποίο βρίσκεται σήμερα η Κούβα», σχολιάζει άλλος συν-μπριγαδίστας με το «κώμα» να δηλώνει μια παύση στην κανονική λειτουργία της ζωής. Ίσως η Μπριγάδα να λειτούργησε, έστω προσωρινά, σαν μια μικρή ένεση οξυγόνου. Αυτό θέλω να πιστεύω, ελπίζοντας να μην είναι απλώς μια υπερβολικά αισιόδοξη σκέψη.

Σκοτάδι και ελλείψεις στο νησί της επανάστασης

Η Κούβα αντιμετωπίζει σήμερα μία από τις βαθύτερες οικονομικές και ενεργειακές κρίσεις της σύγχρονης ιστορίας της. Ο πετρελαϊκός αποκλεισμός των ΗΠΑ και η περαιτέρω σκλήρυνση των κυρώσεων μέσα στο 2026 έχουν περιορίσει δραματικά την πρόσβαση σε καύσιμα, επιβαρύνοντας ένα ήδη γερασμένο ηλεκτρικό δίκτυο. Τρεις γενικές καταρρεύσεις καταγράφηκαν μόνο τον Ιούλιο, ενώ σε πολλές επαρχίες οι διακοπές ρεύματος ξεπερνούν τις 20 ώρες την ημέρα.

Δεν χρειάζεται, πάντως, καμία στατιστική για να αντιληφθείς την κρίση. Το νερό φτάνει συχνά με το σταγονόμετρο, το ρεύμα κόβεται χωρίς προειδοποίηση, ενώ τρόφιμα, καύσιμα, πρώτες ύλες, είδη προσωπικής υγιεινής και, κυρίως, φάρμακα έχουν μετατραπεί σε αντικείμενα καθημερινής αναζήτησης.

Η κρίση φαίνεται ακόμη και στα σκουπίδια. Σε δρόμους του κέντρου της Αβάνας μεγάλοι σωροί απορριμμάτων καταλαμβάνουν τμήματα του οδοστρώματος. «Χθες πέρασε το απορριμματοφόρο και τα μάζεψε, αλλά σήμερα είναι πάλι έτσι», μου λέει κάτοικος. Η έλλειψη καυσίμων έχει επιβαρύνει ένα ήδη προβληματικό σύστημα αποκομιδής. Στη Ράμπα του Βεδάδο δοκιμάζεται πλέον πιλοτικά η συλλογή με ηλεκτρικά τρίκυκλα που τροφοδοτούνται από ηλιακή ενέργεια.

Λίγο αργότερα, ένας ταξιτζής μού ζητά παρακεταμόλη. Δεν έχω ούτε ένα ντεπόν να του δώσω. Στους δρόμους βλέπω φάρμακα να πωλούνται ανεπίσημα, σε ένα παράλληλο εμπόριο που γεννούν οι ίδιες οι ελλείψεις. Η Μαρία, μαγείρισσα, μου μιλά για την ανάγκη της οικογένειάς της για αντιβιοτικά και βιταμίνες και μου δείχνει μια μεγάλη χειρουργική τομή στην κοιλιά. Οι ουλές επιστρέφουν στο ταξίδι, με άλλον τρόπο κάθε φορά.

Την ίδια ώρα, η κρίση αδειάζει έναν από τους βασικότερους οικονομικούς πνεύμονες της χώρας: τον τουρισμό. Το 2025 η Κούβα υποδέχθηκε 1.810.663 διεθνείς επισκέπτες, 18% λιγότερους από το 2024 και τον χαμηλότερο αριθμό από το 2002, εξαιρουμένων των χρόνων της πανδημίας. Το 2026 η πτώση επιταχύνθηκε δραματικά: στο πρώτο πεντάμηνο οι αφίξεις περιορίστηκαν σε 359.491, μειωμένες κατά 58,4% σε σχέση με την αντίστοιχη περίοδο του 2025. Τα μπλακ άουτ, οι ελλείψεις καυσίμων, οι ακυρώσεις πτήσεων, η αποχώρηση και συρρίκνωση της παρουσίας διεθνών ξενοδοχειακών και αεροπορικών εταιρειών επιβάρυναν ακόμη περισσότερο τον κλάδο.

Η ανθρωπιστική βοήθεια στον λαβύρινθο των κυρώσεων

Η πιο παραστατική εικόνα της σημερινής «ασφυξίας» βρίσκεται ίσως εκατοντάδες χιλιόμετρα μακριά από την Αβάνα: στα λιμάνια της Καραϊβικής. Μέσα στο 2026 μεγάλες διεθνείς ναυτιλιακές ανέστειλαν, εξαιτίας των μονομερών και παράνομων κυρώσεων που εχουν επιβάλλει οι ΗΠΑ, νέες κρατήσεις φορτίων από και προς την Κούβα. Τον Ιούλιο, η κουβανική κυβέρνηση έκανε λόγο για περισσότερα από 7.000 κοντέινερ με τρόφιμα, φάρμακα και υλικό για ενεργειακές και υδραυλικές υποδομές που παρέμεναν σε λιμάνια της περιοχής, ενώ ο ΟΗΕ έχει επιβεβαιώσει ότι οι αναστολές ναυτιλιακών υπηρεσιών και οι ελλείψεις καυσίμων δυσχεραίνουν ακόμη και τη διανομή ανθρωπιστικής βοήθειας.

Ανάμεσά τους βρέθηκε για ένα διάστημα και ένα ελληνικό κοντέινερ που ξεκίνησε από την Καλαμάτα με φάρμακα, φωτοβολταϊκά, ρουχισμό και ποδήλατα. Είχε παραμείνει στον Άγιο Δομίνικο, προτού καταφέρει τελικά να φτάσει στο Μαριέλ και να συνεχίσει οδικώς προς το Σαντιάγκο ντε Κούβα.

Το παράδοξο είναι ότι το αμερικανικό καθεστώς κυρώσεων προβλέπει εξαιρέσεις για συγκεκριμένες ανθρωπιστικές δραστηριότητες και για ορισμένες εξαγωγές φαρμάκων, ιατρικού εξοπλισμού και αγροτικών προϊόντων. Παράλληλα, όμως, οι διευρυμένες κυρώσεις του 2026 έχουν αυξήσει σημαντικά το ρίσκο για ναυτιλιακές, τράπεζες και τρίτους που συναλλάσσονται με κυρωμένες κουβανικές οντότητες, οδηγώντας ορισμένες εταιρείες να αναστείλουν δραστηριότητες προς το νησί.

Στο νοσοκομείο Comandante Manuel Fajardo της Αβάνας, οι άνθρωποι του υγειονομικού συστήματος το περιγράφουν ωμά: «Ο ναυτικός αποκλεισμός έχει επηρεάσει άμεσα και με κτηνώδη τρόπο το υγειονομικό σύστημα της Κούβας». Αντιβιοτικά, παυσίπονα και εξειδικευμένα φάρμακα είναι δυσεύρετα. Ιδιαίτερα δύσκολη, όπως πληροφορούμαι, είναι αυτή την περίοδο η εύρεση αντιεπιληπτικών φαρμάκων για παιδιά.

Μια οικονομία που αλλάζει

Οι αμερικανικές κυρώσεις και η ενεργειακή πίεση έχουν επιδεινώσει δραματικά την κατάσταση, ωστόσο, δεν εξηγούν από μόνες τους τη σημερινή κρίση. Η κουβανική οικονομία αντιμετώπιζε ήδη χρόνιες διαρθρωτικές αδυναμίες, χαμηλή παραγωγικότητα και προβλήματα στην αποτελεσματική κατανομή των πόρων.

Τον Ιούνιο, η κυβέρνηση ανακοίνωσε 176 μεταρρυθμιστικά μέτρα σε 23 άξονες, ανοίγοντας μεγαλύτερο χώρο σε ιδιωτικό και ξένο κεφάλαιο. Σύμφωνα με το Reuters, πρόκειται για τις εκτενέστερες μεταρρυθμίσεις με προσανατολισμό προς την αγορά που έχει επιχειρήσει η Κούβα εδώ και δεκαετίες.

Στο νησί λειτουργούν πλέον περισσότερες από 15.600 μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις — οι λεγόμενες mipymes. Το νέο πλαίσιο διευρύνει, μεταξύ άλλων, τη συμμετοχή μη κρατικών φορέων στην εισαγωγή και εμπορία καυσίμων, στις εισαγωγές φαρμάκων και στη διαχείριση φαρμακευτικών υπηρεσιών, ενώ ανοίγει περισσότερο χώρο σε ιδιωτικό και ξένο κεφάλαιο στον τουρισμό και στην αξιοποίηση γης. Παράλληλα, προβλέπεται μεγαλύτερη αυτονομία για τις κρατικές επιχειρήσεις και περαιτέρω διεύρυνση της ξένης επένδυσης.

Η Κούβα του 2026 δεν είναι μόνο μια χώρα που προσπαθεί να επιβιώσει από τις ελλείψεις. Είναι και μια χώρα που, προκειμένου να αντέξει την οξεία οικονομική και ενεργειακή κρίση, και, υπό το βάρος των κυρώσεων, αναδιαπραγματεύεται τα όρια ανάμεσα στο κράτος και την ιδιωτική οικονομία. Η κυβέρνηση, πάντως, επιμένει, ότι οι αλλαγές δεν συνιστούν εγκατάλειψη του σοσιαλιστικού μοντέλου και ότι το κράτος θα διατηρήσει κυρίαρχο ρόλο στους στρατηγικούς τομείς.

Εκατό χρόνια μετά: λένε «Φιντέλ» και φωτίζουν τα πρόσωπά τους

Υπάρχει κάτι που οι αριθμοί δεν αποτυπώνουν: τη σχέση πολλών Κουβανών με τον Φιντέλ Κάστρο. Αρκετοί από όσους συναντώ ασκούν κριτική στη σημερινή κυβέρνηση και στην κατάσταση της χώρας. Οι ίδιοι άνθρωποι, όμως, λίγο αργότερα, μιλούν για τον Φιντέλ με υπερηφάνεια, συγκίνηση και τρυφερότητα.

Στο Κέντρο Φιντέλ Κάστρο στο Βεδάδο, η ξεναγός μας, η Μαριγιόρκις, γνωρίζει λέξη προς λέξη την ομιλία που προβάλλεται σε video wall και την απαγγέλλει σχεδόν μαζί του, με μάτια βουρκωμένα. Της ζητώ να τον περιγράψει με τρεις λέξεις.

«Επανάσταση. Θυσία. Ηγέτης».

Ο Ούγκο Τσάβες τον είχε χαρακτηρίσει «πατέρα». Εκατό χρόνια μετά τη γέννησή του, η σχέση αυτή παραμένει ζωντανή για πολλούς από τους ανθρώπους που συναντώ. Ο Αλμπέρτο, ταξιτζής, θυμάται με καμάρι ότι ο Κάστρο είχε παρευρεθεί στην ορκωμοσία του. «Εγώ ήμουν εδώ κι εκεί ο Φιντέλ», μου λέει, δείχνοντάς μου με το χέρι την απόσταση που τους χώριζε. Συνδέει τις σπουδές του με τις ευκαιρίες που του έδωσε το εκπαιδευτικό σύστημα μετά την επανάσταση. Η εκστρατεία αλφαβητισμού του 1961 παραμένει ένα από τα πλέον τεκμηριωμένα ορόσημα αυτής της κληρονομιάς.

‘Venceremos’ και «προσωπικές» κυρώσεις

Οι Κουβανοί λένε ακόμη «Venceremos» — «θα νικήσουμε». Δεν ξέρω αν το εννοούν κάθε φορά ή αν κάποιες φορές χρειάζονται πρώτα οι ίδιοι να το πιστέψουν. Ίσως, όμως, να μην είναι μόνο σύνθημα, αλλά και μηχανισμός επιβίωσης: όταν κόβεται το ρεύμα, όταν δεν υπάρχει το φάρμακο για το παιδί σου, όταν δεν έρχεται το λεωφορείο στον καύσωνα, όταν ένα κοντέινερ με βοήθεια —που κανονικά δεν θα έπρεπε καν να χρειάζεσαι— περιμένει δεμένο σε κάποιο λιμάνι της Καραϊβικής εκατοντάδες χιλιόμετρα μακριά.

Και ίσως γι’ αυτό, χωρίς να ξέρω ακριβώς τι σημαίνει σήμερα το «θα νικήσουμε», η καρδιά μου είναι μόνο με τους Κουβανούς.

Σημειώνεται πως, μόλις λίγες εβδομάδες πριν από το ταξίδι μας, το αμερικανικό Υπουργείο Εξωτερικών του Μάρκο Ρούμπιο δημοσίευσε έκθεση περίπου 100 σελίδων με τίτλο ‘Cuba: The Capital of 21st Century Communism’. Σε αυτήν κατηγορεί την Αβάνα για πολυετή «εκστρατεία υπονόμευσης» στις ΗΠΑ και στρέφει το βλέμμα του προς την ίδια την αμερικανική Αριστερά, κατονομάζοντας ακτιβιστές, δημοσιογράφους και οργανώσεις —από τους Democratic Socialists of America έως τον Ζόραν Μαμντάνι και την Έιμι Γκούντμαν— ως μέρος ενός ευρύτερου δικτύου κουβανικής ιδεολογικής επιρροής.

Η πίεση, στο μεταξύ, συνεχίζει να κλιμακώνεται. Στις 20 Αυγούστου, οι ΗΠΑ επέβαλαν κυρώσεις σε βάρος του προέδρου του Κουβανικού Ινστιτούτου Φιλίας των Λαών (ICAP), Φερνάντο Γκονσάλες Λορτ, και δύο ακόμη ανώτατων στελεχών του. Ο Ρούμπιο κατηγορεί το ICAP ότι χρησιμοποιεί πολιτιστικές και εκπαιδευτικές ανταλλαγές ως όχημα για την ανάπτυξη ενός «υπονομευτικού δικτύου» στις ΗΠΑ, αναφερόμενος, μάλιστα, σε «μια νέα μπριγάδα διεθνών υποστηρικτών» που είχε μεταβεί λίγες μόλις ημέρες νωρίτερα στην Αβάνα. Η ανακοίνωση δεν κατονομάζει συγκεκριμένη μπριγάδα.

Κούβα 2026: Η ενεργειακή «ασφυξία» του εμπάργκο και μια οικονομία που μεταρρυθμίζεται υπό πίεση | Moneyreview.gr